Metafizikë e arsyes.

.

. Shopenhauer : “njeriu është një kafshë metafizike“.

.

Jo rastësisht, përgjatë dhjetëvjeçarëve të fundit të shekullit të shkuar, Kisha katolike i është rikthyer debatit thuaj të përjetshëm mes Arsyes dhe Besimit. Në çdo epokë, që nga Shën Agustini deri tek Kierkegaardi, mendimtarët e Perëndimit të krishterë janë munduar të dimensionojnë dhe ridimensionojnë Zotin. Sipas prizmit të sejcilit, ata kanë përshkruar herë herë një burim ekstaze mistike, një arkitekt të Natyrës ose dhe një shtyllë të Moralit njerëzor. Konceptet e krijuara në këtë mënyrë qëndojnë në themel të pyetjeve dhe të vetë-pyetjeve që ngrenë besimtarët – por edhe të tjerët. Pasi jo gjithmonë Besimi mund të pajtohet me Arsyen dhe kjo, kryesisht për « faj » të të parit.

. Fillimisht, Besimi mund të kqyret si një ndjenjë personale (ose kolektive) – e qënësishme, e patransmetueshme dhe e patjetërsueshme – që krijon bindjen e egzistencës dhe të prezencës së Zotit si një « fuqi supreme », e cila urdhëron sendet dhe qënien. Në këtë mënyrë, kjo ndjenjë mbetet subjektive dhe s’ka nevojë për arsyen për t’u ushtruar, sikundër dhe vetë pyetja « kush është Zoti? » nuk mund të marrë asnjëherë përgjigje. Si mund të paraqitet e « paparaqitshmja »? si mund të lidhet fjala apo shprehja me një « qënie », e cila mund të shprehet veçse me anë të një ndjenje?
. Ja pra, i bie që të jetë arsyeja e cila duhet të shprehet lidhur me besimin – dhe mbi vetvehten, duke krijuar që në origjinë një diferencim mes këtyre dy koncepteve. Intuitivisht, mund të imagjinohet se besimi qëndron diçka më poshtë se sa arsyeja, për të mos thënë se është inferiore ndaj të parës. Inferiore në kuptimin se të besuarit mbështetet dhe krijon tek besimtari një siguri subjektive, themeli i të cilës nuk mund të verifikohet : besimi është me përcaktim si iracional, një fushë e përveçme dhe personale që s’ka nevojë për asnjë ligj dhe në të cilën gjithçka është e mundshme. Pra, një botë më vehte ku naiviteti i fëmijës bashkëjeton me ngultësinë e të çmendurit – e parë nga bota tjetër e arsyes, e drejtuar nga njerëz të rritur, të karakterizuar nga mendja e ndritur.
. Sot, arsyeja kqyret si një veti e shpirtit njerëzor, aplikimi i të cilës na lejon të përcaktohen kriteret e së vërtetës dhe të te rremes, të dallohet e mira nga e keqja, të ndërtohet një sjellje e tërë që lidh vetvehten me mjedisin shoqëror.. Në këtë mënyrë, kjo veti e shpirtit mund të konsiderohet në disa plane njëherësh : shkencor, filozofik ose etik.
.
. Megjithatë, përballë besimit, arsyeja gjendet në vështirësi pasi ajo nuk mund t’a trajtojë atë vetëm nëpërmjet filtrit të përçmimit. Në përputhje me kërkesat e saj të brendshme, arsyeja duhet të gjejë arsyen e egzistencës së besimit dhe me këtë rast, të propozojë një shpjegim « racional ». Përse njerëzimi që prej lindjes së tij është i lidhur me besimin dhe për më tepër, përse ai e ruan atë si një diçka fort të çmuar? Përgjigja më e zakonshme dhe ndoshta klasike është ajo që e klasifikon besimin në rregjistrat e psikologjisë, të subjektivitetit ndjenjësor : njerëzit kanë patur nevojë të besojnë në « diçka » për t’u siguruar, për të shpjeguar të pakuptueshmen, ose fundja për të krijuar mjetet e mbizotërimit.. Pra me fjalë të tjera, besimi shërben për të mbushur në mënyrë imagjinare « defiçitin » e reales : mungesën e njohjes, mungesën e forcës, mungesën e kurajos.. A është kjo, përgjigja e vetme e mundshme? A mund të kënaqë të gjitha çfaqjet dhe aspektet e besimit? Ja ç’mendon pala « racionale » :
. Diku në veprën e tij, antikleriku Volter shprehej :
.
. « .. Ç’është besimi (feja)? A është të besuarit në atë çka duket si vetë evidenca? Jo, më duket evidente që egziston diku një Qënie e domosdoshme, e përjetshme, inteligjente; ky nuk është besim, është arsye. Nuk kam asnjë meritë të mendoj se kjo Qenie e përjetshme dhe e pakufishme, të cilën e njoh sikur të ishte virtuti, mirësia vetë, bën që të jem i mirë dhe i virtutshëm. Besimi qëndron në të besuarit, jo në atë çka duket e vërtetë, por në atë çka duket e rreme lidhur me gjykimin tonë. Aziatikët mund të besojnë vetëm nëpërmjet këtij besimi lidhur me udhëtimin e Muhametit në ato shtatë planetet, në mishërimin e zotit Fo, të Vishnusë, të Brahmës.. etj.. Ata nënshtrojnë gjykimin e tyre, ata dridhe përpara mundësisë të shqyrtimit , ata nuk duan të përfundojnë mbi hu, as edhe të digjen; prandaj ata thonë : unë besoj ».
.
. Filozofi Niçe (Nietzsche), i përmendur për konceptin e tij të « vdekjes filozofike dhe teologjike të Zotit », shprehet :
.
. « .. Shkenca dhe Feja jetojnë mbi dy planete krejt të ndryshme. E para i përket arsyes, dhe e dyta mbështetet mbi ndjenjën.. Kur ke besimin, nuk ke nevojë për të vërtetën.. ».
.
. Marksi, gjykimet e të cilit lidhur me fenë tashmë njihen, diku shkruan :
.
.
. « .. është njeriu që ka krijuar fenë, dhe nuk është feja që ka krijuar njeriun. Ajo është një realizim fantastik i qenies njerëzore, pasi qenia njerëzore nuk zotëron realitet të vërtetë. Të luftosh kundër fesë, është të luftosh në mënyrë të tërthortë kundër kësaj bote, për të cilën, feja është aroma shpirtërore. Fatkeqësia fetare është shprehje e fatkeqësisë reale dhe për të parën, një protestë kundër fatkeqësisë reale. Feja është shpirti i një bote pa shpirt, sikundër ajo është opiumi i popullit.. »
.
. së fundi, Ajnshtajni, edhe ai, i shkruante dikujt në vitin 1954 :
.
. « .. ajo çka keni lexuar lidhur mbi bindjet e mia fetare është veç gënjeshtër, natyrisht, një gënjeshtër që vazhdon dhe përsëritet. Nuk besoj në një Zot personal dhe asnjëherë nuk kam thënë të kundërtën, gjithmonë jam shprehur kjartë. Në qoftë se egziston në brendësinë time diçka që mund të quhet « fetare », do të ishte admirimi pa fund përpara strukturave të universit, për aq sa shkenca jonë mund të çfaqë ».
.
. Megjithatë – edhe duke lënë mënjanë përvojën filozofike të Kierkegaardit, i cili predikon se besimi e tejkalon arsyen nga pikpamja e esencës, problemi mbetet fort i ndërlikuar. Mjafton të thuhet se Perëndimi identifikon të besuarit me pjesëmarrjen në një Credo, në atë që zakonisht quhet të vërtetat e Besimit. Nga ana e saj, kisha nënvizon faktin që kjo pjesëmarrje duhet kuptuar si një akt besimtarie të domosdoshme dhe të nevojshme për shëndetin shpirtëror të vetë njeriut.
.
. Përfundimisht, a egzistojnë sende ose ide, përkundrejt të cilave, besimi mund të pranohet si i vetmi raport logjik? Sende të tilla, për të cilat në të kundërt, do të ishte irracionale të imagjinohej dhe të pretendohej se mund të kuptohen ose të zotërohen vetëm me anë të arsyes? Po sikur fusha e këtyre « sendeve » të ishte ajo e marrëdhënieve mes njerëzve, që ngrenë këto pyetje? Ja pra, edhe sikur këto marrëdhënie të presupozojnë një dialog – qoftë edhe të mbështetur mbi arsyen – ky i fundit, i zhvilluar mes njerëzve të lirë, mbështetet mbi fjalën jo vetëm si një « send » i cili duhet kuptuar me anë të arsyes por para së gjithash, si një « send » i cili duhet besuar.
. Ja se si shprehet diku, pastori Martin Luther King :
.
. « .. mund të egzistojë konflikti mes njeriut të fesë me shpirt të brishtë dhe atij të shkencës me shpirt të përmbledhur, por asnjëherë mes vetë shkencës dhe fesë. Botët t tyre respektive janë të veçanta dhe metodat e tyre të ndryshme. Shkenca kërkon ndërkohë që feja interpreton. Shkenca pajis njeriun me një njohje e cila është forcë, feja i jep njeriut një urtësi që shërben si kontroll. Shkenca merret me faktet, feja merret me vlerat. Ato nuk janë rivale të njera tjetrës. Ato janë bashkëplotësuese. Shkenca pengon fenë të fundoset në iracionalizmin e pafuqishëm dhe në obskurantizmin paralizues. Feja e përmban shkencën nga të zhyturit në materializmin e pakufi dhe në nihilizmin moral ».
.
.
. Fides et Ratio.
.
. Padyshim, ngjitja e Karol Wojtyla-s në fronin papal nën emrin Gjon Pali i II, ka ndikuar se tepërmi lidhur me rikqyrjen e qëndrimit të Kishës katolike ndaj çështjes së « arsyes shkencore ».
.
. Ati shpirtëror i Kishës bëri atë çka asnjë tjetër përpara tij s’kish dashur ose s’kish mundur të bënte : që në fillim të potifikatit të tij, në vitin 1981, ai kërkoi rishqyrtimin e « çështjes Galileu », për të « zhdukur këtë mosbesim që ve në kundërshtim, mirëkuptimin mes shkencës dhe fesë ».
Disa vjet më vonë, në mesazhin e famshëm të tetorit 1996, papa Gjon Pali ju drejtua me një mesazh Akademisë Pontifikale të Shkencave ku afirmohej pranimi i teorisë darviniane të evolucionit, duke e quajtur « më tepër se një hipotezë ».
.
. « .. është tepër e shënuar që kjo teori ka ardhur duke u imponuar gradualisht në shpirtrat e kërkuesve, në vijim të një vargu zbulimesh, të kryera në fusha të ndryshme të njohjes. Konvergjenca, asnjëherë e kërkuar enkas ose e provokuar, të punimeve të kërkimit të bëra pavarësisht njera tjetrës, përbën në vetvehte një argument të rëndësishem në favor të kësaj teorie.. përtej teorisë së evolucionit, është e udhës të flitet për teori të evolucionit. Ky pluralizëm vjen nga njera anë nëpërmjet shpjegimeve të vetë mekanizmit të evolucionit dhe nga ana tjetër, nga filozofitë e ndryshme të cilave ajo ju referohet. Pra, egzistojnë lexime materialiste dhe reduktuese të saj sikundër dhe lexime shpirtëzuese.. ».
.
. Përfundimisht, në vitin 2000, nën ndikimin e tij, Kisha kërkoi të falur për gabimet e bëra përgjatë Historisë.
.
. Por teksti që shpreh më mirë thelbin e mendimit të Gjon Palit lidhur me këtë çështjen tonë, është enciklika Fides et Ratio, e shtatorit të vitit 1998 e cila, mes të tjerash, përmban edhe frazën e mëposhtme :
.
. «Besimi dhe arsyeja janë sikundër dy krahë që i lejojnë shpirtit njerëzor të ngrihet drejt soditjes ëndërrimtare të të vërtetës ».
.
. Mes të tjerash, teksti i Enciklikës thekson veprimin e përvehtësimit të filozofisë antike të Arstotelit nga ana e Kishës në Mesjetë, falë veprës së Shën Thoma d’Aquin-it dhe tërheq vëmendjen lidhur me faktin, se në shekullin e XIX, mësimeve të Kishës katolike ju mungonte pedagogjia e duhur.
.
. « .. dëshiroj thjesht të deklaroj se realiteti dhe e vërteta transcendojnë faktualin dhe empiriken dhe dëshiroj të theksoj atë kapacitet që zotëron njeriu për të njohur këtë përmasë transcendente dhe metafizike në një mënyrë të plotë dhe të sigurt, edhe pse ajo është në vetvehte e papërsosur dhe analogjike./…/ një mendim filozofik i cili do të refuzonte do hapje metafizike do të ishte radikalisht i papërshtatshëm për të përmbushur një funksion ndërmjetësimi në atë çka quhet inteligjencë të Çfaqjes ».
.
.
. Besim, Arsye dhe Universitet.
.
. Pasardhësit të Gjon Palit II, Benedikti XVI, ju desh t’I rikthehej edhe një herë atij raporti mes besimit dhe arsyes, gjatë fjalës së tij të drejtuar intelektualëve të Universitetit e Ratisbonës, në 12 shtator 2006. Veçse kësaj rradhe, martesa mes Besimit dhe Arsyes – e para nën petkun e besimit të krishterë dhe e dyta nën vellon e filozofisë greke – arsyetohej nëpërmjet optikës së paqes mes qytetërimeve. Papa teolog ngre pyetjen:
. “.. bindja që të veprosh kundër arsyes do të ishte në kundërshtim me natyrën e Zotit, a është vetëm një mënyrë e të menduarit thjesht greke ose ajo vlen si çështje në vetvehte? Këtu mendoj se çfaqet edhe përputhja e thellë mes asaj që është greke në kuptimin më të mirë të fjalës dhe asaj çka është besimi në Zot lidhur me themelin e vetë Biblës. Duke shëndrruar vargun e parë të Librit të Gjenezës, vargun e parë të të gjitha Shkrimeve të Shenjta, Zhani Ungjillor e fillon prologun e Ungjillit të tij me shprehjen: ” në fillim ishte Fjala (Logos)”. Logos do të thotë njëkohësisht edhe arsye edhe fjalë (besim).”
. Për Papën Benedikt XVI, ndarja e Besimit nga Arsyeja nga ana e qytetërimeve çon drejt katastrofës: Arsyeja pa besim përmblidhet në një racionalizëm teknicien, tek i cili kqyren hera herës efikasiteti i pashpirt ekonomik si dhe klonazhi i qënieve njerëzore. Në të kundërt, besimi pa arsyen çon drejt shkapërderdhjeve fanatike, kryesisht islamiste.
. Për më tepër, duke marrë shkas nga një mosmarrëveshje historike mes krishtërimit dhe islamit – e përjetuar nga një Perandor Bizantin i shekullit të XIV – Papa ngulmon në faktin se përçapja e mbështetur mbi Arsyen është tipike e Krishtërimit – dhe i mungon një feje tjetër si puna e Islamit. Sipas tij,
.për të krishterët, të mos vepruarit sipas arsyes është e kundërt me natyrën e vetë Zotit, ndërkohë që për doktrinën myslimane, vullneti i Zotit nuk është i lidhur me asnjë kategori njerëzore, bile as edhe me arsyen ».
. Ja përse kjo e fundit, paskësh një tendencë dhe një mungesë mbrojtjeje ndaj dhunës.
. Në këtë mënyrë, një lexim i tillë binar i Historisë në Ratisbonë, që fillimisht synonte të shqyrtonte rrënjët e krishtera të Evropës dhe të reflektonte lidhur me problematikën e sotme të krishtërimit në kontinent, u shëndrrua në një burim konflikti mes krishtërimit dhe islamit – dhe ndezi gjakrat e botës mbarë.
.
. Përtej debatit ndërfetar, fjala e Papës Benedikt ngjalli edhe një debat intelektual, një prej aspekteve më interesante të të cilit çfaqet në artikujt e botuar nga filozofi dhe ateisti i mirënjohur Habermas në shkurt të vitit 2007. Ndërkohë, mes këtyre dy burrave është zhvilluar edhe një debat publik në vitin 2004, kur papa i ardhshëm ishte ende Kardinali Ratsinger.
. Përballë idesë së Habermasit, i cili pranonte një aleancë mes arsyes laike dhe besimit fetar, përballë « disfatizmit » të asaj lloj shkence që pretendon njohjen dhe zotërimin e plotë të natyrës – e aftë të organizojë shkencërisht njerëzimin – Kardinali bavarez këmbëngulte lidhur me rolin që duhet të luanin fetë për « të plotësuar doktrinën e të drejtave të njeriut, me anë të një doktrine të detyrave të njeriut si dhe të kufizimeve njerëzore ». Këtë perspektivë, ai e mbështeste në idenë vetë të Krijimit, aq të njohur nga të krishterët : ajo përmban në vetvehte, pohimin që asgjë në Natyrë nuk është iracionale, pasi paralelisht egziston një farë « Ligji natyror », i aftë t’i verë fre disa sjelljeve ose qëndrimeve.
. Kësaj rradhe në Ratisbonë, sipas mendimit të sociologëve dhe të tjerëve specialistë, Papa skicoi gjeopolitikën e tij sipas të cilës, Evropa është dhe mbetet e krishterë ndërkohë që krishtërimi ka gjetur në Evropë terrenin e zhvillimit të tij tij më të natyrshëm. Natyrisht, ai predikon hapjen ndaj kulturave dhe qytetërimeve të tjera, në mes të të cilave Evropa e krishterë mbetet si udhëheqëse dhe frymëzuese, në emër të një hegjemonizmi kulturor.
.
.
. Besim, Arsye dhe Politikë.
.
. Në dhjetor 2007 dhe në prezencë të Kardinalit vikar Ruini, Presidenti i Francës z. Sarkozi kreu vizitën e tij të parë zyrtare në Vatikan dhe me këtë rast, fjala e tij u përqëndrua në marrëdhëniet mes Kishës dhe Shtetit – duke kërkuar të paqësojë dy konceptime që prej kohësh në kundërshtim me njera tjetrën – rrënjët e krishtera të Francës dhe laicitetin e Republikës.
Sidoqoftë, si në planin etik edhe në atë laik, fjala e Presidentit francez në katedralen e Latranit befasoi të gjithë ata, për të cilët fjala Republikë pêrmblidhet nga përmbajtja „ një, e pandashme dhe laike“ dhe e mbështetur mbi institucionin e shkollës si bazë e laicitetit. Le të gjykojmë mbi shprehjet :
.
. “.. një njeri që beson është një njeri që shpreson. Interesi i Republikës është që të ketë sa më shumë njerëz që shpresojnë“.
.
. “.. po ashtu sikundër egziston padyshim një moral i pavarur nga morali fetar, Republika ka interes që të egzistojë njëkohësisht një refleksion moral i frymëzuar nga bindjet fetare. Së pari, pasi morali laik rrezikon të shëndrrohet në fanatizëm, kur nuk i bashkëngjitet një shprese që tenton të pafundmen. Më tej, pasi një moral i zhveshur nga lidhjet me transcendencën i ekspozohet më së tepërmi rreziqeve historike.. në fund, rreziku vjen nga që kriteri i etikës të mos jetë ai i të provuarit të bërjes së asaj që duhet bërë por i bërjes të asaj çka mund të bëjmë“.
.
. “.. i bëj thirrje lindjes së një laiciteti pozitiv, çka do të thotë një laicitet i cili, gjithë duke patur vëmendjen në lirinë e mendimit, e të besuarit dhe të mosbesuarit, të mos i kqyrë fetë si një rrezik, por përkundrazi si një avantazh. Nuk është fjala këtu të ndryshohen ekuilibret e mëdha, të vendosura me anë të Ligjit të 1905. As Francezët dhe as fetë nuk e duan këtë gjë. Fjala është të kërkohet dialog me fetë e mëdha të Francës i cili të ketë si koncept që të lehtësojë jetën e përditshme të rrymave të mëdha shpirtërore dhe jo të kërkojë t’jua ndërlikojë”.
.
. “.. në transmetimin e vlerave dhe në nxënien e diferencës mes të mirës dhe të keqes, asnjëherë mësuesi nuk mund të zëvendësojë priftin ose pastorin, bile edhe sikur ai të ketë fillesat e para, pasi atij gjithmonë do t’i mungojë radikalizmi i sakrificËs sË jetës si dhe karizmi i një përkujdesjeje të transportuar nga shpresa”.
.
. Befasimi u thellua më tepër gjatë vizitës së fundit të Presidentit Sarkozi në Riad, ku përpara Këshillit Konsultativ të Arabisë Saudite ai u shpreh për restaurimin fetar :
.
. “.. nuk njoh asnjë vend, qytetërimi i të cilit (nuk ka) rrënjë fetare”.
.
. Ç’lidhje egziston ndërmjet fjalës së Papës në Ratisbonë dhe fjalës së Sarkozisë në Latran?
Në pamje të parë, asnjë lidhje. Por, në qoftë se kemi parasysh kryqëzatën e gjithanshme të Kishës katolike spanjolle, në bashkëpunim me opozitën, kundër qeverisë socialiste të Zapateros, lidhur me ligjin e fundit të legalizimit të martesave homo, të futjes së detyrueshme të edukimit civil në shkolla, të ligjit të fundit mbi memorjen historike – si edhe të bashkëbisedimeve me Baskët e ETA-s ; po qe se kemi parasysh ndërhyrjet e vazhdueshme të hierarqisë të Kishës katolike në jetën politike italjane – sikundër dhe ato elementët e tjerë që implikojnë Kishën në jetën politike austriake, çeke ose polake, mund të mendojmë se Evropa mbarë po rishikon konceptin e laicitetit – këtë vlerë themelore të shoqërisë të emancipuar, në emër të një ekuilibri të ri mes Arsyes dhe Besimit.
. Të mos harrojmë gjithashtu, se në një analizë të fundit, bëhet fjalë për atë Evropë demokratike që pritet të njohë Shtetin e ri të Kosovës ose që në një të ardhme, shpresohet të na presë krahëhapur në gjirin e vet.

Lini një Përgjigje

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Google+

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google+. Dilni / Ndryshojeni )

Po lidhet me %s

Këtë e pëlqejnë %d blogues: